" HOLY COW " Tom Herck

TOM HERCK “HOLY COW”  In de Gasthuiskapel en de St-Jan Baptist Kerk Kuttekovenstraat te Kuttekoven We leven in een tijd en samenleving gekenmerkt door de traditionalisering en individualisering waardoor de vraag rijst welke functie religie en geloof in de toekomst nog is toebedeeld. Aan de praktische kant stelt zich bovendien de vraag hoe kerkgebouwen nog nuttig en zinvol in gebruik kunnen blijven. Momenteel lijken kerkgebouwen een verspilling van ruimte en architecturale rijkdom en dat in tijden waarin schaarste steeds scherper wordt, armen steeds (economisch en cultureel) armer worden en rijken (idem) superrijk. Zo'n sociaalculturele beschouwing brengt automatisch thema's als overvloed, schaarste en onbehagen naar de oppervlakte. Potlach en verspilling: Volgens antropologen kenden heidense volkeren een soort 'heilig festival': de potlatch. Deze festivals stonden geheel in het teken van de vernietiging van rijkdommen, van landbouw- en visserijoverschotten tot de paleizen van stamhoofden. Hoe onwaarschijnlijk de homo-oeconomicus zulke praktijken ook mag vinden, er gaat een coherente metafysica schuil achter een dergelijk 'geïnstitutionaliseerde verkwisting'. De potlatch is eigenlijk een ‘verticale’ uitwisseling tussen stervelingen enerzijds, de geesten van de aarde, de goden en de doden anderzijds. Omdat deze spirituele identiteiten dé oorsprong en bestemming van alle rijkdom zijn, vormen zij de basis die een absolute waardering van de zielen van stervelingen mogelijk maakt. Het individu of de clan die tijdens de potlatch de meeste rijkdommen met de wereld aan gene zijde uitwisselt (lees: vernietigt) die ‘verplettert’ zijn rivalen in de strijd om identiteit en staat in de sociale hiërarchie van deze wereld bovenaan. De waanzinnige verspilling die met de potlatch gemoeid is, was bijvoorbeeld voor de Semitische, Griekse en Romeinse culturen het motief bij uitstek om de metafysische economie aan banden te leggen. Die beperking kreeg gestalte door de waarde van goederen volgens profane principes zoals productiekosten en nut vast te stellen. Het hoeft echter geen verbazing te wekken dat de potlatch desondanks niet helemaal verdween (de Bacchus-cultus van Hellenen en Romeinen is hier een goed voorbeeld van; als het waar is dat de Grieken de ochtend na het bacchanaal plachten te filosoferen, dan is het westerse denken bijvoorbeeld niet zonder potlatch-DNA). De installatie die ik bouw geeft in diezelfde benadering uitdrukking aan de moderne paradox van overvloed en onbehagen, als een metafoor voor wat we de Westerse potlatch kunnen noemen. Het lot van het mensdom: Het Holy Cow project is een kritisch, tijdsdiagnostisch kunstwerk en vertelt een verhaal over de moderne conditio humane. Overvloed, schaarste, verspilling en onbehagen zijn psychologische begrippen of ervaringsbegrippen en vertellen iets over de aard van de mens en de manier waarop hij zichzelf zowel binnen als buiten de wereld plaatst: de mens wil onderdeel zijn van dat wat groter is dan hijzelf, maar hij wil zich tegelijk ook onderscheiden van dat geheel. Transcendentie wordt in dit kunstwerk begrepen als het willen “uitstijgen boven de werkelijkheid, àls een werkelijkheid”. Het kunstwerk brengt verschillende elementen uit de moderne paradox van overvloed en onbehagen samen met thema's van schaarste en verspilling. De locatie (kerk) en de enscenering (kruisiging) waarin de installatie plaatsvindt suggereert een voorname rol van religie en geloof inzake het ontstaan en voortbestaan van deze paradoxale en diepmenselijke ervaringen. De achterliggende logica is dat het onbehagen als deel van de conditio humane niet voortkomt uit de ervaring van overvloed (materiële welvaart) maar uit onze poging en strategie om daarmee om te gaan: schaarste leidt zowel tot samenwerking als tot rivaliteit. Religie belooft van oudsher een antwoord op de schaarste in een overweldigende overvloed van transcendentie en spiritualiteit maar bestendigt tegelijk het conflict met de ander die oorspronkelijk door de schaarste tot rivaal verwerd. Dit leidt tot het fundamentele en toch erg actuele (paradoxale) inzicht, namelijk dat een onoplosbaar conflict tussen sociale groepen de prijs van verbondenheid lijkt te zijn. Anderzijds leidt overvloed op zichzelf niet tot samenwerking noch tot rivaliteit maar voelen we ons ten diepste onbehaaglijk zonder daareen directe reden of begrip voor te hebben. Inmiddels is het verlies aan traditie en overgave aan God en religie onomkeerbaar. In haar getransformeerde aanhang kent zij slechts de belofte van het ultieme conflict (cf. Clash of civilizations: Samuel Huntington). De moderne Westerse samenleving en haar economie lijkt op die manier eenzelfde heilig soort festival als de potlatch te vieren, zich weinig bewust van de vernietiging van aards en menselijk kapitaal (de gekruisigde koe als symbool voor industriële voedingsindustrie; de melk als teken van verspilling; de locatie als teloorgang van conservatie en traditie). Bij het aanschouwen van de installatie zal de toeschouwer naar mijn verwachting geconfronteerd worden met een representatief gevoel van het 'moderne onbehagen'. Hij of zij wordt uitgenodigd om dit in het eigen leven te plaatsen. De installatie toont de onontkoombaarheid van de menselijke conditie, het verleent de toeschouwer de paradoxale ervaring van het tragische verval van mens-zijn in tijden van overvloed, schaarste en verspilling, terwijl het als kunstwerk op zich de erkenning en het potentieel tot een groeiend bewustzijn en tot reële verandering hiervan in zich draagt en – misschien – de toeschouwer uitdaagt tot het nemen van diens verantwoordelijkheid in het bepalen van de balans tussen schaarste, overvloed en verspilling.

Geopend zaterdagen en zondagen van 14.00 u tot 18.00 u